چرا رسانه ملی نمی‌تواند به افزایش سطح مطالعه کمکی کند

کدام یار مهربان؟ مسئله این است

همیشه شنیده‌ایم که سرانه مطالعه کتاب در ایران بسیار کم است و مردم زمانی برای کتاب خواندن درنظر نمی‌گیرند. این موضوع دلایل اجتماعی خود را دارد، اما نباید نقش کم‌رنگ رسانه ملی را هم نادیده گرفت. تلویزیون با در دست داشتن طیف وسیعی از مخاطبان می‌تواند با برنامه‌ریزی، ساخت و تولید برنامه‌های کتاب محور، تأثیر بسیار زیادی در کتاب‌خوانی داشته باشد؛ البته ساخت برنامه‌هایی با موضوع کتاب، همیشه در دستور ساخت برنامه‌سازان بوده و تلاش‌هایی هم در راستای آن شده، اما این‌که چطور می‌شود این بحث فراموش شده را با رنگ و طعمی دلنشین به خانه‌های مردم آورد، سوالی است که در این سال‌ها بی‌پاسخ مانده. در همه این سال‌ها برنامه‌های کتاب محور از کم‌رمق‌ترین برنامه‌‌‌های تلویزیون بوده‌اند. در ادامه چند تلاش بی‌ثمر تلویزیون را در این راه مرور می‌کنیم. 

اگر بخواهیم عناوین همه برنامه‌هایی را که تا به‌حال درباره کتاب و کتاب‌خوانی ساخته شده‌اند، در این‌جا بیاوریم فهرستی طولانی می‌شود که در این مجال نمی‌گنجد، اما نکته مهمی که باید به آن اشاره شود، سهم شبکه‌های مختلف سیما در این موضوع است. شبکه یک، دو و سه کمترین سهم و شبکه چهار به‌عنوان شبکه دانایی، با تولید هشت برنامه بیشترین سهم را در این زمینه داشته است. از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به «کتاب چهار» اشاره کرد که تولید و پخش آن از سال 86 تا 91 ادامه داشت و صرفا به معرفی کتاب‌های مهم و معروف در زمینه فلسفه هنر، فلسفه دین، الهیات، تاریخ، هنر، ادبیات، تصوف و عرفان، فلسفه علم و معارف اسلامی می‌پرداخت و در جذب مخاطب عام‌موفق نبود. «کاغذ رنگی» دیگر برنامه شبکه چهار بود که با رنگ و بویی متفاوت به کتاب‌خوانی می‌پرداخت و شامل بخش‌هایی مثل سیر مطالعاتی ادبیات پلیسی، چگونه بنویسیم، معرفی کتاب و... بود که پخش آن تا سال 94 ادامه داشت و به‌دلیل ساختار منعطف و شادش توانست دیده شود. شبکه‌های آموزش، افق، سلامت و مستند هم هرچند وقت یک‌بار برنامه‌ای با محوریت کتاب تولید و پخش می‌کنند، ولی نه ماندگار و پر مخاطب. اما سال گذشته شبکه نسیم با تولید برنامه «کتاب باز» نشان داد که می‌توان در ساخت برنامه با محوریت کتاب متفاوت عمل کرد. در دو دهه اخیر که تولید برنامه‌های ترکیبی رشد زیادی پیدا کرده، برنامه‌سازان تصمیم گرفته‌اند هم برای انجام رسالت خود و هم بالا بردن حال‌و‌هوای روشنفکری برنامه‌ها، در کنار سایر بخش‌ها، چند دقیقه‌ای از برنامه‌شان را به کتاب اختصاص دهند؛ البته در این میان ماهیت بعضی از برنامه‌ها به کتاب‌خوانی نزدیک است، مثل بخش‌های قصه‌خوانی برنامه «رادیو هفت» تولید شبکه آموزش یا پس از آن «صدبرگ» در شبکه چهار. در کنار این‌ها برنامه‌های نقد کتاب و بررسی مسائل روز فروش و نشر کتاب را نباید فراموش کنیم که شاید با نام بردن از چند کتاب و نقد آن‌ها به بهبود وضعیت کتاب‌خوانی کمک کرده باشند. مثل برنامه‌های «نقد کتاب» و «کتابنامه» تولید شبکه چهار، «نود دقیقه با کتاب» بخشی از اخبار شبانگاهی شبکه سه و... 

در تقویم، دو مناسبت مرتبط با کتاب وجود دارد. 24 آبان که به نام روز کتاب و کتاب‌خوانی نام‌گذاری شده و معمولا روزهای منتهی به آن را هفته کتاب‌خوانی می‌نامند و هفته میانی اردیبهشت که نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران برگزار می‌شود. در سال‌های اخیر همیشه تلویزیون سعی کرده در هفته کتاب و روزهای برگزاری نمایشگاه بین‌المللی کتاب، تمام کم‌کاری‌های خود در این زمینه را جبران کند. از تولید برنامه‌های زنده همراه با ارتباط مستقیم با نمایشگاه کتاب گرفته تا مسابقات و ویژه برنامه‌های خاص مثل «شابک» تولید شبکه سه، «بهار کتاب» تولید شبکه چهار، «شهران» تولید شبکه پنج، «اصل قصه» تولید شبکه افق و... این برنامه‌ها به دلیل حضور در نمایشگاه و تهیه گزارش از حال‌و‌هوای آن روزها، می‌تواند تأثیر بسزایی در جلب‌نظر مخاطبان و حتی ترغیب مردم به حضور در نمایشگاه و خرید و خواندن کتاب داشته باشند، اما شتاب‌زدگی در ساخت و تولید این برنامه‌ها آفتی است که کارکرد اصلی آن‌ها را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. همچنین معمولا با پایان یافتن روزهای نمایشگاه، کتاب و کتاب‌خوانی به فراموشی سپرده می‌شود و انگار برنامه‌سازان هم تا برگزاری نمایشگاه بعدی، ایده ساخت برنامه‌هایی با محوریت کتاب را در کتابخانه‌هایشان برای خاک خوردن نگه می‌دارند.